Açık Erişim (Open Access) Kavramı
Bilimsel bilgi, tarih boyunca genellikle paha biçilemez ve erişilmesi zor bir hazine olarak görüldü. Ancak internetin gelişimiyle birlikte "Açık Erişim" (Open Access) hareketi, bilimin duvarlarını yıktı. Peki ama nedir bu açık erişim?
Açık Erişim Nedir?
En temel tanımıyla açık erişim; bilimsel literatürün internet üzerinden çevrimiçi, ücretsiz ve telif hakları ile lisanslama kısıtlamalarının çoğundan arınmış bir şekilde erişilebilir olmasıdır. Ziyaretçiler ödeme duvarlarıyla (paywall), kayıt formlarıyla karşılaşmadan bilimsel makaleleri okuyabilir, indirebilir ve dağıtabilirler.
Neden Önemlidir?
Açık erişim sadece okuyucular için deği, yazarlar için de büyük avantajlar sağlar:
- Eşitlik: Dünyanın neresinde olursa olsun, bütçesi kısıtlı üniversite veya araştırmacıların en güncel bilgilere ulaşmasını sağlar.
- Daha Fazla Görünürlük: Makaleler daha çok kişi tarafından okunur, bu da daha fazla "atıf" (citation) almak demektir.
- Toplumsal Fayda: Kamu bütçesiyle fonlanan araştırmaların sonuçları, yine kamuya ücretsiz olarak sunulmuş olur. Tıp ve teknoloji buluşlarının yayılmasını hızlandırır.
Açık Erişimin Renkleri (Türleri)
Açık makaleler genellikle lisans türlerine veya yayımlanma şekillerine göre sınıflandırılır:
- Altın (Gold) Açık Erişim: Makale, yayımlandığı andan itibaren derginin sitesinde tamamen ücretsizdir. Genellikle yazar (veya kurumu) bir Makale İşlem Ücreti (APC) öder.
- Yeşil (Green) Açık Erişim: Yazarın, makalenin yayımlanmış versiyonunu veya hakemden geçmiş son taslağını kurumsal bir arşivde (veya kişisel sitesinde) ücretsiz erişime açtığı durumdur.
- Bronz (Bronze): Makaleler yayıncının sitesinde okunabilir haldedir ancak açık bir lisans (Creative Commons gibi) içermezler. Yayıncı erişimi istediği an kapatabilir.
Yırtıcı (Predatory) Dergilere Dikkat!
Açık erişim modelini (özellikle yazarın ücret ödediği modeli) suistimal eden sahte "yırtıcı" dergiler türemiştir. Bu dergiler, hiçbir akademik inceleme (hakem süreci) yapmadan, sadece para kazanmak için makale yayınlarlar. Araştırmacıların yayın yapacakları açık erişim dergilerin güvenilirliğini kontrol etmesi (örneğin DOAJ - Directory of Open Access Journals listesine bakması) elzemdir.
MakaleBul ve Açık Erişim
MakaleBul arama motoru, açık erişim makaleleri özel olarak tespit eder ve arama sonuçlarında "Açık Erişim" rozeti ile vurgular. Gelişmiş filtrelerde bulunan "Yalnızca Açık Erişim" seçeneği sayesinde, PDF'ini anında okuyabileceğiniz özgür makalelere doğrudan ulaşabilirsiniz.